Jesteśmy niezależnymi partnerami LR. Linki do produktów prowadzą do naszych stron produktów, a zamówienie składasz w oficjalnym sklepie LR.
Probiotyk to według definicji ekspertów FAO i WHO żywe mikroorganizmy, które podane w odpowiedniej ilości wywierają korzystny wpływ na zdrowie gospodarza. Najczęściej są to bakterie kwasu mlekowego, bifidobakterie lub drożdżaki Saccharomyces boulardii. Działanie opisane w badaniach dotyczy zawsze konkretnego szczepu w konkretnej dawce, a nie probiotyków jako całej grupy.
W tym artykule wyjaśniam, skąd wzięła się definicja probiotyku, czym różni się on od prebiotyku, postbiotyku i zwykłej kiszonki, co naprawdę pokazały badania, jak probiotyki są traktowane w prawie Unii Europejskiej i w jakich sytuacjach przed ich przyjmowaniem trzeba porozmawiać z lekarzem.
W skrócie
- Definicję probiotyku opracowali w 2001 roku eksperci FAO i WHO, a w 2002 roku powstały wytyczne do oceny probiotyków w żywności.
- Skuteczność probiotyków zależy od szczepu i od sytuacji, w której się je stosuje, co potwierdzają przeglądy badań.
- W Unii Europejskiej żaden szczep bakterii nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego, a w wielu krajach samo słowo „probiotyk” na żywności traktuje się jako takie oświadczenie.
- Kefir, jogurt i kiszonki zawierają żywe kultury bakterii, ale nie zawsze spełniają definicję probiotyku, bo nie wiadomo, jakie szczepy i w jakiej ilości zawierają.
- Osoby z obniżoną odpornością powinny przyjmować preparaty z bakteriami tylko po rozmowie z lekarzem.
Skąd pochodzi definicja probiotyku?
Słowo „probiotyk” pochodzi z greki i oznacza mniej więcej „dla życia”. Przez dziesięciolecia używano go w różnych znaczeniach, aż w 2001 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) oraz Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zwołały wspólną konsultację ekspertów. Jej celem była ocena właściwości zdrowotnych i odżywczych produktów z żywymi bakteriami kwasu mlekowego. FAO podaje, że rok później grupa robocza opracowała wytyczne do oceny probiotyków w żywności, w tym zakres danych potrzebnych do uzasadnienia oświadczeń zdrowotnych.
W definicji kluczowe są trzy elementy. Mikroorganizmy muszą być żywe w chwili spożycia. Muszą być podane w odpowiedniej ilości. Ich korzystny wpływ na zdrowie musi być udokumentowany. W 2014 roku międzynarodowa organizacja naukowa ISAPP potwierdziła tę definicję, wprowadzając jedynie drobne poprawki językowe.
Czym różni się probiotyk od prebiotyku i postbiotyku?
Te nazwy brzmią podobnie, ale oznaczają różne rzeczy. Poniższa tabela porządkuje najczęściej spotykane pojęcia.
| Pojęcie | Czym jest | Przykłady |
|---|---|---|
| Probiotyk | żywe mikroorganizmy o udokumentowanym korzystnym wpływie, podane w odpowiedniej ilości | określone szczepy Lactobacillus, Bifidobacterium, Saccharomyces boulardii |
| Prebiotyk | składnik, zwykle rodzaj błonnika, z którego korzystają bakterie jelitowe | inulina, fruktooligosacharydy (FOS) |
| Synbiotyk | połączenie probiotyku i prebiotyku w jednym produkcie | kapsułka z bakteriami i FOS |
| Postbiotyk | nieżywe mikroorganizmy lub ich składniki | inaktywowane bakterie, fragmenty ścian komórkowych |
| Żywność fermentowana | żywność wytwarzana z udziałem mikroorganizmów | kefir, jogurt, maślanka, kiszona kapusta i ogórki |
Kiszonki są cenną częścią polskiej kuchni, ale ich skład bakteryjny zmienia się z każdą partią, a pasteryzowane ogórki czy kapusta ze słoika mogą w ogóle nie zawierać żywych bakterii. Dlatego żywność fermentowana nie jest automatycznie probiotykiem w rozumieniu definicji.
Co pokazały badania nad probiotykami?
Badań nad probiotykami jest bardzo dużo, ale ich wyniki trudno streścić jednym zdaniem. Najważniejszy wniosek z przeglądów brzmi tak: działanie zależy od szczepu i od problemu. Kanadyjska agencja onkologiczna BC Cancer przywołuje metaanalizę z 2018 roku, której autorzy stwierdzili, że skuteczność probiotyków jest specyficzna zarówno dla szczepu, jak i dla schorzenia. Wynik uzyskany dla jednego szczepu w jednej sytuacji nie przenosi się na inne szczepy ani inne sytuacje.
Najwięcej badań dotyczy biegunek, zwłaszcza tych związanych z przyjmowaniem antybiotyków. Badano tu między innymi szczep Lacticaseibacillus rhamnosus GG oraz drożdżaki Saccharomyces boulardii. Jednocześnie niemiecki instytut IQWiG w serwisie InformedHealth.org ocenia, że w przypadku zwykłej ostrej biegunki probiotyki prawdopodobnie nie skracają jej czasu, a najważniejsze jest uzupełnianie płynów i elektrolitów. Ten przykład dobrze pokazuje, dlaczego trzeba patrzeć na konkretne badanie, a nie na hasło „probiotyk”.
Wiele pytań pozostaje otwartych. Nie wiadomo dokładnie, jakie dawki są optymalne, kto korzysta najbardziej i jak długo warto stosować dany preparat. Badacze zwracają też uwagę, że wyniki uzyskane u chorych w szpitalu nie mówią wiele o zdrowych osobach, które przyjmują kapsułki profilaktycznie.
Jaki status mają probiotyki w prawie UE?
W Unii Europejskiej większość produktów z bakteriami jest sprzedawana jako suplementy diety. W Polsce suplement zgłasza się do Głównego Inspektoratu Sanitarnego, który nie ocenia jego skuteczności przed wprowadzeniem do sprzedaży. Część preparatów z bakteriami ma status leku i przeszła wtedy ocenę jakości, skuteczności i bezpieczeństwa.
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ocenił wiele wniosków o oświadczenia zdrowotne dla szczepów bakterii i żadnego nie zaakceptował. Najczęstszym powodem było niewystarczające scharakteryzowanie szczepu albo brak dowodów na związek przyczynowo-skutkowy u zdrowych ludzi. W unijnym rejestrze oświadczeń zdrowotnych nie ma więc dopuszczonych sformułowań dla bakterii. Dlatego wielu producentów pisze na etykietach o „kulturach bakterii”, a nie o probiotyku. Nie świadczy to o gorszej jakości produktu, tylko o przestrzeganiu przepisów.
Kiedy probiotyk może mieć sens?
Najlepiej uzasadnione jest sięgnięcie po konkretny, przebadany szczep w konkretnej sytuacji, na przykład w trakcie antybiotykoterapii, po wskazaniu przez lekarza lub farmaceutę. Wtedy dobór preparatu opiera się na badaniach, a nie na reklamie.
Wiele osób przyjmuje też preparaty wieloszczepowe na co dzień, jako uzupełnienie diety. To wybór osobisty i warto wtedy zadbać o rzetelny produkt: z pełnymi nazwami szczepów, liczbą kultur gwarantowaną do końca daty ważności i jasnymi zasadami przechowywania. Jak czytać taką etykietę, opisujemy krok po kroku w artykule probiotyk dla dorosłych: jak czytać etykietę.
Równie ważna jest dieta, z której korzystają bakterie jelitowe. Warzywa, owoce, rośliny strączkowe i pełne ziarna dostarczają błonnika, a fermentowane produkty mleczne i kiszonki mogą być jej przyjemnym uzupełnieniem. Jeśli twoim głównym problemem są wzdęcia, zajrzyj do artykułu wzdęcia: przyczyny i domowe sposoby.
Jaki preparat z kulturami bakterii ma LR?
W ofercie LR znajduje się LR Pro12+ z kulturami bakterii. Według opisu producenta kapsułka zawiera kultury bakterii z 12 szczepów, fruktooligosacharydy (FOS) i składnik postbiotyczny, a zbudowana jest w technologii kapsułki w kapsułce. Jest to suplement diety, a nie lek, i zgodnie z przepisami nie przypisujemy mu żadnego działania na zdrowie. Pełne nazwy szczepów, liczbę kultur w porcji i sposób przyjmowania sprawdzisz na opakowaniu. Pamiętaj, że FOS u niektórych osób mogą na początku nasilać wzdęcia. Inne produkty znajdziesz w kategorii suplementy diety.
Oto produkt z kulturami bakterii, o którym piszemy:
Kiedy przed probiotykiem trzeba porozmawiać z lekarzem?
BC Cancer przypomina, że u osób z osłabioną odpornością bakterie i drożdżaki z preparatów mogą w rzadkich przypadkach przedostać się do krwi i wywołać zakażenie. Dlatego skonsultuj się z lekarzem, jeśli:
- Masz obniżoną odporność, przechodzisz chemioterapię, przyjmujesz leki immunosupresyjne albo masz założony cewnik naczyniowy.
- Biegunka trwa dłużej niż 48 godzin, pojawia się w niej krew lub śluz albo towarzyszy jej wysoka gorączka.
- Czujesz zawroty głowy lub osłabienie, które mogą świadczyć o odwodnieniu.
- Masz silny ból brzucha, niezamierzenie tracisz na wadze albo dolegliwości jelitowe budzą cię w nocy.
- Chcesz podać preparat niemowlęciu, wcześniakowi lub osobie ciężko chorej.
Najczęściej zadawane pytania
Czy probiotyk trzeba brać przy każdym antybiotyku?
Nie ma takiego obowiązku. Lekarz lub farmaceuta może zaproponować konkretny szczep, jeśli uzna to za potrzebne. Bakterie z preparatu przyjmuje się zwykle 2–3 godziny po antybiotyku, a drożdżaki Saccharomyces boulardii mogą być przyjmowane bliżej jego dawki.
Czy więcej szczepów oznacza lepszy probiotyk?
Niekoniecznie. Liczba szczepów nie mówi nic o tym, czy dany preparat był badany. Ważniejsze są pełne nazwy szczepów, liczba kultur i rzetelne informacje producenta.
Czy probiotyk może zaszkodzić zdrowej osobie?
U zdrowych osób poważne działania niepożądane zdarzają się bardzo rzadko. Na początku mogą pojawić się wzdęcia lub zmiana rytmu wypróżnień, które zwykle mijają po kilku dniach.
Czy kefir jest probiotykiem?
Kefir zawiera żywe kultury bakterii i drożdży, ale zwykle nie wiadomo, jakie szczepy i w jakiej ilości. Dlatego jest wartościową żywnością fermentowaną, ale nie odpowiednikiem przebadanego preparatu.
Źródła
- FAO: Probiotics, konsultacja ekspertów FAO/WHO i wytyczne (w języku angielskim)
- InformedHealth.org (IQWiG): biegunka, probiotyki i sygnały ostrzegawcze (w języku angielskim)
- BC Cancer: Pharmacy FAQ, Probiotics (w języku angielskim, PDF)
- Komisja Europejska: unijny rejestr oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych
Suplementy diety nie są lekami i nie zastępują zróżnicowanej, zbilansowanej diety ani zdrowego stylu życia. Ten artykuł ma charakter ogólnej informacji i nie jest poradą medyczną.
