Sok z aloesu ma opinię środka na jelita głównie z powodu aloiny, czyli gorzkiej substancji z zewnętrznej warstwy liścia, która działa silnie przeczyszczająco. Właśnie ta substancja budzi jednak obawy o bezpieczeństwo, dlatego w Unii Europejskiej od 2021 roku nie wolno stosować w żywności preparatów z liści aloesu zawierających pochodne hydroksyantracenu. Oczyszczony żel aloesowy, z którego powstają współczesne napoje, praktycznie nie zawiera aloiny, a dowodów na jego wpływ na jelita jest niewiele.
W tym artykule wyjaśniam, czym jest aloina i jak działa, dlaczego europejskie instytucje uznały ją za problem, co dokładnie zmieniło unijne rozporządzenie i jaki jest jego obecny status prawny. Opisuję też, co badania mówią o aloesie i trawieniu oraz kiedy dolegliwości jelitowe wymagają wizyty u lekarza.
W skrócie
- Aloina to związek z grupy pochodnych hydroksyantracenu, obecny w żółtym soku, czyli lateksie, tuż pod skórką liścia aloesu.
- EFSA uznała w 2018 roku, że pochodne hydroksyantracenu należy traktować jako związki genotoksyczne i rakotwórcze, o ile nie ma danych przemawiających inaczej, i nie wskazała bezpiecznej dawki dziennej.
- Od 8 kwietnia 2021 roku rozporządzenie Komisji (UE) 2021/468 zakazuje stosowania w żywności preparatów z liści aloesu zawierających te związki, a w praktyce za granicę przyjęto 1 ppm aloiny.
- W listopadzie 2024 roku Sąd Unii Europejskiej stwierdził nieważność tego rozporządzenia, ale Komisja Europejska złożyła odwołanie, więc sprawa nie jest zakończona.
- Aloes nie ma w UE dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych, a NCCIH ocenia, że dowodów na jego działanie przy chorobach jelit jest za mało.
Czym jest aloina?
Aloina to naturalny związek należący do pochodnych hydroksyantracenu, w skrócie HAD. Występuje w lateksie, czyli żółtym, gorzkim soku, który wypływa z wiązek przewodzących tuż pod zieloną skórką liścia. Przezroczysty żel z wnętrza liścia zawiera jej bardzo mało, a jego skład to w około 99 procentach woda.
Pochodne hydroksyantracenu występują nie tylko w aloesie. Znajdziemy je również w senesie, korze kruszyny, kłączu rabarbaru i korze szakłaku amerykańskiego, czyli w roślinach, które od dawna stosowano jako środki przeczyszczające. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w swojej opinii z 2018 roku opisuje te związki jako substancje stosowane w żywności w celu poprawy pracy jelit.
Jak aloina działa na jelita?
Aloina sama w sobie nie wchłania się dobrze w jelicie cienkim. Dopiero w jelicie grubym bakterie jelitowe przekształcają ją w związki, które pobudzają ruchy jelita i zmniejszają wchłanianie wody z treści pokarmowej. Efektem jest luźniejszy stolec i szybsze wypróżnienie, zwykle po kilku godzinach.
To działanie wyjaśnia, skąd wzięła się opinia o soku z aloesu jako środku na zaparcia. Ma ono jednak swoją cenę. Amerykański instytut zdrowia NCCIH podaje, że lateks aloesowy przyjmowany doustnie może powodować bóle brzucha, skurcze i biegunkę. Długotrwałe stosowanie środków przeczyszczających może prowadzić do utraty elektrolitów, zwłaszcza potasu. W 2002 roku amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zażądała usunięcia aloesu ze sprzedawanych bez recepty środków przeczyszczających, bo producenci nie dostarczyli danych o ich bezpieczeństwie.
Dlaczego UE ograniczyła aloinę w żywności?
W 2018 roku EFSA oceniła bezpieczeństwo pochodnych hydroksyantracenu w żywności. Według tej opinii emodyna, aloeemodyna i dantron wykazywały działanie genotoksyczne w badaniach laboratoryjnych, aloeemodyna również w badaniach na zwierzętach, a ekstrakt z całych liści aloesu okazał się rakotwórczy u gryzoni. EFSA uznała, że pochodne hydroksyantracenu należy traktować jako genotoksyczne i rakotwórcze, chyba że konkretne dane wskazują inaczej, i nie była w stanie ustalić dziennego spożycia, które nie budziłoby obaw.
Na tej podstawie Komisja Europejska przyjęła rozporządzenie (UE) 2021/468. Główny Inspektorat Sanitarny informował, że od 8 kwietnia 2021 roku w żywności zakazane są aloeemodyna, emodyna, dantron oraz preparaty z liści gatunków aloesu zawierające pochodne hydroksyantracenu. Międzynarodowa Rada Naukowa ds. Aloesu (IASC) wyjaśnia, że przy wdrażaniu przepisów przyjęto praktyczną granicę: preparat uznaje się za zawierający te związki, gdy łączna zawartość aloiny A i B przekracza 1 ppm, czyli jedną część na milion.
| Część liścia lub produkt | Zawartość aloiny | Status w żywności w UE |
|---|---|---|
| Lateks, czyli żółty sok spod skórki | wysoka | preparaty z HAD objęte zakazem z 2021 roku |
| Ekstrakt z całego liścia, nieoczyszczony | wysoka | objęty zakazem; IARC uznaje go za możliwie rakotwórczy dla ludzi |
| Oczyszczony żel z wnętrza liścia | śladowa, poniżej 1 ppm | dopuszczalny jako składnik żywności i napojów |
| Domowy sok z całych liści | nieznana, zwykle wysoka | nie jest kontrolowany, nie polecamy go pić |
Czy zakaz aloiny nadal obowiązuje?
Tu sprawa się komplikuje. Rozporządzenie zostało zaskarżone przez przedsiębiorców z branży aloesowej. 13 listopada 2024 roku Sąd Unii Europejskiej stwierdził nieważność rozporządzenia 2021/468. Jak opisuje Uniwersytet w Mediolanie, sąd uznał, że brak możliwości ustalenia bezpiecznej dawki nie uzasadnia całkowitego zakazu niezależnie od ilości, a wyrok dotyczył prawidłowego stosowania przepisów, a nie oceny bezpieczeństwa samych związków.
22 stycznia 2025 roku Komisja Europejska złożyła odwołanie do Trybunału Sprawiedliwości, zarejestrowane jako sprawa C-38/25 P. Zgodnie ze statutem Trybunału wyrok stwierdzający nieważność rozporządzenia wywołuje skutki dopiero po oddaleniu odwołania, dlatego do czasu zakończenia sprawy producenci w praktyce nadal stosują się do zakazu. Niezależnie od wyniku sporu ocena EFSA pozostaje aktualna, a rzetelni producenci żelu do picia dbają o to, aby aloiny w ich produktach było jak najmniej.
Co badania mówią o aloesie i trawieniu?
Działanie przeczyszczające lateksu jest dobrze znane, ale to nie jest efekt, którego oczekujemy od codziennego napoju. W przypadku oczyszczonego żelu dowody są skromne. NCCIH ocenia, że badań jest za mało, aby stwierdzić, czy aloes przyjmowany doustnie pomaga przy zespole jelita drażliwego lub wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego. Ta sama instytucja przywołuje przegląd z 2023 roku, według którego napoje z żelem aloesowym zawierające nie więcej niż 10 ppm aloiny nie wykazywały działania genotoksycznego.
W Unii Europejskiej aloes nie ma dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych, więc żaden produkt nie może obiecywać poprawy trawienia czy pracy jelit dzięki aloesowi. Jeśli spotkasz takie obietnice, potraktuj je ostrożnie. Więcej o tym, co jest prawdą, a co mitem, piszemy w artykule właściwości aloesu: fakty i mity. Jak rozpoznać na etykiecie żel z kontrolowaną zawartością aloiny, wyjaśniamy w tekście najlepszy aloes do picia: jak czytać etykietę.
Co robić, gdy jelita sprawiają kłopot?
Przy wzdęciach i nieregularnych wypróżnieniach najwięcej dają zwykle zmiany w codziennych nawykach. Rządowy serwis pacjent.gov.pl radzi, aby prowadzić dzienniczek żywieniowy, jeść 4–5 mniejszych posiłków o stałych porach, jeść spokojnie i bez pośpiechu, ograniczyć napoje gazowane, smażone potrawy i tłuste wędliny oraz ruszać się co najmniej 30 minut dziennie. Przy zaparciach ważne są błonnik z warzyw, owoców i pełnych ziaren oraz odpowiednia ilość wody.
Domowy sok z całych liści aloesu nie jest dobrym pomysłem. Nie wiadomo, ile zawiera aloiny, a jej działanie przeczyszczające może prowadzić do odwodnienia i utraty elektrolitów. Jeśli potrzebujesz środka na zaparcia, porozmawiaj z farmaceutą, który dobierze preparat o znanym składzie i dawce. Praktyczne wskazówki na co dzień znajdziesz w artykule wzdęcia: przyczyny i domowe sposoby.
Kiedy z dolegliwościami jelitowymi iść do lekarza?
Dolegliwości jelitowe mają wiele przyczyn i część z nich wymaga diagnostyki. Zgłoś się do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, jeśli:
- W stolcu pojawia się krew lub stolec jest czarny jak smoła.
- Zaparcia lub biegunki trwają dłużej niż kilka tygodni albo wyraźnie zmienił się twój dotychczasowy rytm wypróżnień, zwłaszcza po 50. roku życia.
- Tracisz na wadze bez wyraźnej przyczyny lub masz uporczywy brak apetytu.
- Ból brzucha jest silny, narasta albo budzi cię w nocy.
- Po wypiciu soku z aloesu masz silną biegunkę, skurcze, zawroty głowy lub osłabienie mięśni.
- Jesteś w ciąży lub karmisz piersią, przyjmujesz leki na serce, leki moczopędne albo leki przeciwcukrzycowe i chcesz pić aloes.
O stosowaniu aloesu w ciąży i przy przyjmowaniu leków piszemy szerzej w artykule aloes w ciąży i przy lekach.
Najczęściej zadawane pytania
Czy żel aloesowy do picia działa przeczyszczająco?
Oczyszczony żel zawiera tylko śladowe ilości aloiny, więc nie powinien działać jak środek przeczyszczający. Jeśli po wypiciu żelu masz biegunkę, przerwij jego picie i sprawdź na etykiecie, czy producent podaje informacje o kontroli aloiny.
Co oznacza 1 ppm aloiny?
Skrót ppm oznacza jedną część na milion, czyli na przykład 1 mg aloiny w 1 kg produktu. Taką granicę przyjęto w UE przy wdrażaniu przepisów, aby odróżnić oczyszczony żel od preparatów z lateksem.
Czy domowy miąższ z aloesu zawiera aloinę?
Może zawierać, bo w domowych warunkach trudno całkowicie oddzielić żel od żółtego soku spod skórki. Dlatego nie zalecamy picia domowych przetworów z aloesu.
Dlaczego sąd unieważnił zakaz, skoro aloina budzi obawy?
Sąd Unii Europejskiej nie ocenił, że aloina jest bezpieczna. Uznał, że Komisja nie mogła wprowadzić całkowitego zakazu niezależnie od ilości tylko dlatego, że nie dało się ustalić bezpiecznej dawki. Sprawa toczy się dalej przed Trybunałem Sprawiedliwości.
Źródła
- EFSA: Safety of hydroxyanthracene derivatives for use in food, 2018 (w języku angielskim)
- GIS: kolejne substancje zakazane w żywności, w tym preparaty z liści aloesu
- IASC: przepisy UE dotyczące aloesu i granica 1 ppm aloiny (w języku angielskim)
- Uniwersytet w Mediolanie: Sąd UE stwierdza nieważność rozporządzenia 2021/468 (w języku angielskim)
- EUR-Lex: odwołanie Komisji w sprawie C-38/25 P (w języku angielskim)
Ten artykuł ma charakter ogólnej informacji i nie jest poradą medyczną. Suplementy diety i napoje z aloesem nie zastępują zróżnicowanej, zbilansowanej diety ani zdrowego stylu życia.
